Jerzy Giedroyc i „Kultura” paryska: jak wymyślać polskość na nowo?

Debata będzie o szeroko rozumianym dziedzictwie Jerzego Giedroycia i paryskiej "Kultury", a więc tego, czy i na ile wizje polskości wypracowywane w „Kulturze” mogą być dla nas dzisiaj inspirujące (zarówno w wymiarze politycznym, a przede wszystkim kulturowym i literackim). Rok 2026 jest dobrym czasem do podjęcia takiej debaty z powodu przypadających w tym roku ważnych rocznic związanych z „Kulturą”: 80-lecie powstania Instytutu Literackiego, 120 rocznica urodzin Jerzego Giedroycia, 130 rocznica urodzin Józefa Czapskiego, 120 rocznica urodzin i 50 rocznica śmierci Juliusza Mieroszewskiego.

Dzisiaj, w obliczu przemian sytuacji geopolitycznej w jakiej znalazła się Polska, a także wewnętrznych dyskusji i sporów dotyczących patriotyzmu i wzorców polskości, taka debata jest nam bardzo potrzebna. Juliusz Mieroszewski, najważniejszy publicysta „Kultury”, pisał o tym, że trzeba „Polskę ciągle wymyślać na nowo!”. Jerzy Giedroyc i jego współpracownicy realizowali to zadanie na co dzień. Przypisując istotną rolę wiedzy i pamięci o przeszłości (Giedroyc redagował przez wiele lat nie tylko „Kulturę”, ale też „Zeszyty Historyczne”), byli nastawieni na przyszłość. Realizm i krytycyzm wobec postaw z przeszłości oraz sytuacji bieżącej łączyli z wizjami Polski i polskości, których wypracowywanie czynili swoim zadaniem. Choć Giedroyc podkreślał polityczne znaczenie swojego pisma, to nie przypadkiem posłużył się tytułem „Kultura” i zgromadził wokół siebie wybitnych publicystów, eseistów i pisarzy, takich jak, oprócz Juliusza Mieroszewskiego, m.in. Józef Czapski, Gustaw Herling-Grudziński, Konstanty Jeleński, Andrzej Bobkowski, Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Zygmunt Haupt, Leopold Unger czy Bohdan Osadczuk. Dzisiaj ich teksty warte są wciąż nowego odczytywania.

Nasza debata nie będzie zatem debatą tylko rocznicową, dotyczącą historycznych zagadnień związanych z "Kulturą" paryską, ale będzie uwzględniać przede wszystkim kontekst współczesny (Polska w zjednoczonej Europy, wojna w Ukrainie, relacje Polski z sąsiadami, kulturowe i literackie wzorce polskości w XXI wieku). Będziemy debatować o tym, czy wizje polskości, polskiej literatury i kultury, wypracowywane w "Kulturze", mogą być dzisiaj dla nas aktualne. A także o tym, na ile sama postawa Redaktora (jego codzienna praca, nieustanna wymiana listów z setkami korespondentów) oraz jego najbliższych współpracowników (przede wszystkim Zofii i Zygmunta Hertzów) może być dla nas dzisiaj inspirująca.