Wykłady na 30-lecie

Białaczki to grupa śmiertelnych nowotworowych chorób krwi, w której poznawanie przyczyn splata się z wprowadzaniem i udoskonalaniem metod leczniczych. Zbombardowanie przez
Niemców konwoju amerykańskich okrętów, z których jeden przewoził gaz bojowy (iperyt azotowy) doprowadziło do odkrycia, że ten gaz w wersji płynnej może leczyć białaczki i to
zaczęło erę chemioterapii. Wybuchy jądrowe w Hiroshima i Nagasaki spowodowały u ofiar chorobę popromienną. Próby jej leczenia doprowadziły do odkrycia, że białaczkę można
wyleczyć przeszczepieniem szpiku. Odkrycie, że u myszy białaczkę mogą powodować wirusy doprowadziło do identyfikacji genów, których zmiany zwane mutacjami prowadziły do
rozwoju białaczek. To pozwoliło na szukanie antidotum na produkty tych zmian i umożliwiło odkrycie tzw. leków celowanych: celowanych w produkty tych genów. Pierwszym był imatinib.
Wiedza o tym, że mamy przeciwciała, które zwalczają drobnoustroje doprowadziła do wytwarzania przeciwciał przeciwko komórkom białaczkowym tzw. przeciwciał monoklonalnych, takich, jak rytuksymab, które dodatkowo można łączyć z innymi lekami i potęgować ich działanie. Wiedza tym, że mamy nie tylko przeciwciała ale też komórki odpornościowe zdolne zabijać chore komórki umożliwiła ich modyfikacje genetyczne tak, aby rozpoznawały i niszczyły komórki białaczkowe. Tak powstały komórki CAR-T. Postęp jest różny w odniesieniu do różnych rodzajów białaczek, ale coraz częściej osiągany jest skutek wymarzony, to jest wyleczenie. W innych przypadkach udaje się wydłużyć życie chorego bez wyleczenia o długie lata. Ciągle jednak potrzebne są nowe pomysły, aby pomóc także tym chorym, u których dotychczasowe metody zawodzą.

To zagadka fascynująca ludzi od początku cywilizacji. W najstarszych legendach Bogowie byli za to odpowiedzialni. 5000 lat później, po powstaniu nauk eksperymentalnych oprócz wyjaśnień nadprzyrodzonych pojawiła się teza, że powstanie życia jest procesem naturalnym i w odpowiednich warunkach może pojawić się wszędzie.

Reakcje chemiczne zachodzące w organizmach współczesnych zwierząt, roślin i bakterii są do siebie bardzo podobne i wszystkie one używają DNA do przechowywania informacji o tym jak zsyntetyzować potrzebne molekuły i jak zbudować całe organizmy. To wystarczający powód, aby przypuszczać, że wszyscy pochodzimy od wspólnego przodka nazwanego w literaturze LUCA (Last Universal Common Ancestor). Ale nawet najprostszy współcześnie żyjący organizm musi mieć około 500 genów, czyli jest bardzo skomplikowany. Według wybitnego astronoma Freda Hoyla spontaniczne powstanie życia na Ziemi jest mniej prawdopodobne niż złożenie Boeinga przez tornado wiejące nad wysypiskiem metalowych śmieci. Ale Hoyle popełnił błąd, bowiem nic w biologii nie ma sensu, jeśli jest rozpatrywane w oderwaniu od ewolucji. Ewolucyjne zmiany zachodzą bardzo powoli, a ich kierunek
jest całkowicie przypadkowy. Małe korzystne zmiany są zachowywane, a niekorzystne zanikają. Kumulacja drobnych zmian prowadzi, po eonach lat, do powstania złożonych struktur.

Próbując odgadnąć od jakich cząsteczek rozpoczęło się przed-życie musimy najpierw odpowiedzieć na pytanie: czym jest życie? Na to pytanie dał odpowiedź Erwin Schrödinger laureat Nagrody Nobla. Jego odpowiedź jest zaskakująca dla laików. Granicą pomiędzy reakcją chemiczną a układem mogącym być prekursorem życia jest zdolność do pochłaniania ujemnej entropii.

O tym jakie to mogły być molekuły i w jakich warunkach ewoluowały będzie treścią wykładu.

Dlaczego zwierzęta interesują się nowymi rzeczami? Czy szczur, który zagląda do nieznanego zakamarka albo bada zmieniony przedmiot, robi to tylko dlatego, że szuka jedzenia lub
schronienia? A może - podobnie jak ludzie - potrzebuje informacji, stymulacji i poznawania świata?

Badaliśmy, jak zwierzęta reagują na nowość, zmianę i złożoność otoczenia. Szczególnie ważne było dla nas to, aby obserwować szczury w warunkach możliwie mało stresujących. Zamiast zmuszać je do wykonania konkretnego zadania, pozwalaliśmy im swobodnie poznawać specjalnie przygotowane środowisko badawcze. Dopiero po długim okresie oswajania z aparaturą wprowadzaliśmy niewielkie, niegroźne zmiany i sprawdzaliśmy, jak zwierzęta na nie reagują.

Szczury są bardzo wrażliwe na wzrost złożoności środowiska. Kiedy w otoczeniu pojawia się coś nowego, więcej możliwości lub dodatkowa informacja, zwierzęta zwiększają aktywność eksploracyjną. Można powiedzieć, że zaczynają intensywniej „sprawdzać”, co się zmieniło. Co ciekawe, kiedy środowisko staje się uboższe lub mniej złożone, ich reakcja jest słabsza.Wygląda więc na to, że szczury silniej reagują na pojawiające się możliwości niż na ich utratę. 

Ciekawość można ją rozumieć jako aktywne poszukiwanie informacji o świecie. Zachowania eksploracyjne są jednym ze sposobów zaspokajania tej potrzeby poznawczej. Dzięki nim zwierzę dowiaduje się, co znajduje się w otoczeniu, czy coś się zmieniło, gdzie można znaleźć zasoby, a czego lepiej unikać.

Wcześniejsze doświadczenia wpływają na sposób reagowania na nowość. Nieprzewidywalne lub stabilne środowisko rozwojowe może zmieniać późniejsze zachowania zwierząt, na przykład ich gotowość do eksploracji albo ostrożność wobec nowego pokarmu. 

Wykład będzie więc nie tylko opowieścią o szczurach, ale także o tym, jak badać umysł zwierząt. Jeśli chcemy zrozumieć ciekawość, eksplorację i procesy poznawcze zwierząt,
musimy stworzyć im warunki, w których naprawdę mogą pokazać, jak poznają świat. 

Polska Szkoła Matematyczna, z manifestem Zygmunta Janiszewskiego jako punktem wyjścia i rokiem 1939 jako punktem załamania swej historii w dwudzielstoleciu międzywojennym, stanowi wg. mnie do dziś największy zespołowy sukces nauki uprawianej w Polsce. Był on oparty na kilku czynnikach: (1) uznaniu opieki nad młodymi utalentowanymi ludźmi za kluczowe zadanie i powinność środowiska, (2) akceptacji ambicji jako warunku uczestnictwa w nauce, przy jednoczesnej gotowości do podjęcia konkurencji z innymi w świecie, (3) pracy zespołowej i koncentracji sił na wybranych kierunkach badań i grupach problemów, (4) pewnym wsparciu państwa (np. przy wydawaniu czasopism). Efekty tego sukcesu obejmują zarówno osiągnięcia teoretyczne (o wielu z nich można opowiedzieć w sposób popularny - pokażę przykłady), jak i nowatorskie zastosowania matematyki.

Zamierzam opowiedzieć (bardziej w duchu pozytywistycznym niż romantycznym) o tej pouczającej historii, a także o jej długofalowym, nieoczywistym wpływie na powojenną matematykę uprawianą w Polsce i nie tylko. Będę bronił prostej tezy: co najmniej od 1989 roku Polska jako państwo nie ma spójnej, długofalowej polityki naukowej; tymczasem historia uczy, że mogłaby ją mieć mniejszym kosztem, niż się wydaje. Na braku tej polityki tracimy wszyscy, m.in. eksportując naukowe talenty za darmo w świat.

Internet, jak każde medium podstawowe w kulturze ludzkiej (wcześniej: mowa, pismo, druk) nie jest tylko narzędziem technicznym, lecz również czynnikiem/aktantem antropologicznym. Ta jego właściwość współcześnie jest negliżowana i przemilczana, a cała gigantyczna, globalna propaganda handlowa, będąca właściwie perfidną reklamą kwestię internetu oraz sztucznej inteligencji, redukuje do ich sprawności technicznej. Zapewne w całym świecie istnieje niezliczona ilość instrukcji obsługi
technicznej komputerów, internetu oraz AI, ale nie ma żadnego podręcznika wychowania do tego nowego świata medialnego. 

Dokonam krótkiego przeglądu historycznego, kierowanego pytaniem - jak antropologicznie działały wcześniejsze systemy komunikacji: mowa w mezolicie, pismo w Grecji klasycznej, druk w renesansowej Europie, aby brak działania tego ludzkiego czynnika we współczesnej rewolucji komunikacyjnej unaocznić.

Zakończę przykładem współczesnym, sławną akcją Łatwoganga, aby konieczność takiego współgrania podmiotu człowieczego z obecnymi możliwościami technicznymi
w celu uzyskania niewątpliwego dobra unaocznić.

Esej pod powyższym tytułem jest napisany, będę do niego sięgał, ale fragmenty przedstawię żywym słowem, a nie odczytywaniem.