Nauki humanistyczne

Księgi parafialne zawierające informacje (metryki) na temat małżeństw, chrztów i zgonów są najobszerniejszym zbiorem źródłowym do poznania przeszłości. Można w tych księgach odnaleźć nie tylko podstawowe informacje osobowe, ale także opowieści o życiu ludzi, ich losach i dramatach, rozgrywających się na tle dziejów Polski. Są to opowieści o naszych pradziadkach i praprzodkach, które czekają na badaczy będących w stanie odczytać ich zmienne koleje losu z zapisów metrykalnych. Te historie dotyczą naszych regionów pochodzenia, naszych rodzin, to historia o każdym z nas. Jakie kompetencje są potrzebne do czytania ksiąg metrykalnych? Jak czytać zapisy metrykalne? Czego można się z nich dowiedzieć?

Uczestnicy spotkania samodzielnie będą poznawać losy bliźniąt syjamskich narodzonych w Krakowie na początku XVIII wieku, a także losy weterana walk z wojskami moskiewskimi w czasie Konfederacji Barskiej, którego żona, uznając, że jej małżonek poległ, wyszła ponownie za mąż, po czym ponownie spotkała pierwszego męża w Warszawie w 1775 roku.

Podczas prezentacji uczestnicy poznają definicję otwartej nauki, jej główne elementy oraz korzyści, jakie ze sobą niesie. Będzie to również okazja odkrycia jej zasobów oraz poznania zasad ich wykorzystania.

Odkryj niezwykłą kolekcję dawnych pocztówek podczas Festiwalu Nauki!

Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akademii Nauk (IKŚiO PAN) posiada największy w Polsce (i prawdopodobnie na świecie) zbiór kart pocztowych z XIX i XX w. przedstawiających świat Bliskiego Wschodu, Ziemi Świętej, Egiptu oraz szeroko pojętego Lewantu. Obecnie zbiór ten liczy około 15.000 kart pocztowych i stale się powiększa.

O niezwykłej wartości tej kolekcji stanowi nie tylko jej rozmiar i tematyka, ale przede wszystkim to, iż miejsca: ważne zabytki archeologiczne, miasta i ludzie uwiecznione na starych pocztówkach, uległy nieodwracalnej zmianie lub już nie istnieją.

Miejsca takie jak Kair, Jerozolima, Giza, Luksor i Stambuł (wówczas Konstantynopol), które dziś możemy swobodnie zwiedzać, wyglądały zupełnie inaczej ponad sto lat temu. Uległy nieodwracalnej metamorfozie, w wielu przypadkach uległy przeobrażeniom wręcz nie do poznania, niektóre zaś miejsca zniknęły.

Dzięki starym kartom pocztowym mamy tę niezwykłą okazję ujrzeć świat, który już nie istnieje.

Bóbr odgryzający swoje jądra, tygrys rozpraszany lusterkiem, wół strzelający swoimi odchodami, małpa zakładająca buty – co te stworzenia mają do chrześcijańskiej moralności? Gdzie można spotkać smoka, czy należy bać się ptaka przylatującego do chorych, jak złapać jednorożca?

Zapraszamy na wykład poświęcony fenomenowi bestiariuszy – encyklopedii zwierząt, jednych z największych bestsellerów epoki średniowiecza. Podczas spotkania omówimy wybrane bestie i dowiemy się, jak konkretne manuskrypty wpływały na wyobrażenia ówcześnie żyjących o otaczającym ich świecie. Zadamy sobie pytanie o realizm przedstawienia w sztuce: dlaczego ustępował duchowemu przesłaniu i dlaczego niektóre stworzenia są takie śmieszne? Poruszymy także kwestię tego jak Kościół wykorzystywał historie o zwierzętach do nauczania wiernych o cnotliwym życiu.

Mastaba Faraona to tajemniczy grobowiec, który znajduje się w południowej części Sakkary, ok. 25 km na południe od Kairu w Egipcie. Zbudował go faraon o imieniu Szepseskaf (ok. 2500 p. n.e.), ostatni władca epoki budowniczych wielkich piramid. Jego przodkowie to słynni faraonowie IV dynastii: Cheops (Chufu), Chefren (Chafre) oraz Mykerinosa (Menkaure). To właśnie ich grobowce są jedynym z siedmiu cudów świata starożytnego, jaki przetrwał do naszych czasów. Bo jak mawia stare arabskie przysłowie ludzie lękają się czasu, a czas boi się piramid!

Jednak Szepseskafa w przeciwieństwie do swoich wielkich przodków nie wzniósł swego grobowca w Gizie, lecz w Sakkarze, i nie była to piramida, lecz mastaba (po arabsku ława), rodzaj grobowca zarezerwowany podówczas dla dostojników, nie dla władców.

Czy zrobił tak dlatego, że nie było już miejsca Gizie na jego grobowiec, czy może dlatego, że chciał się uwolnić od stale rosnącego w siłę kleru boga słońca Ra? Czy w istocie za boskiego patrona wybrał Ptaha - głównego boga ówczesnej stolicy Egiptu – Memfis, które znajdowało się dokładnie naprzeciwko Sakkary? Te i inne pytania nurtują naukowców od wielu lat. Również sam grobowiec nigdy nie został dokładnie przebadany.

Szepseskaf rozpoczął budowę grobowca w pierwszym roku panowania, lecz nigdy jej nie ukończył, gdyż jego panowanie trwało prawdopodobnie zaledwie kilka lat. Jedne źródła podają, iż 4, inne, iż 7.

Niemniej, w ciągu tak krótkiego czasu udało mu się wznieść ogromną kamienną mastabę (w chwili obecnej ok. 100 m x 75 x 19 m), której budowę ukończyli jego następcy. Kim byli i dlaczego to zrobili – pozostaje również zagadką.

Od 2024 roku Mastaba Faraona jest badana przez polsko-egipską misję archeologiczną prowadzoną przez Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN i Ministerstwo Turystyki i Starożytności Arabskiej Republiki Egiptu. Już pierwsze sezony przyniosły wiele nowych danych na temat historii tego grobowca.

Zdaniem amerykańskiej filozofki Marthy Nussbaum „Humanistyka uczy nas widzieć więcej”, dlatego nasza dyskusja będzie oscylować wokół roli humanistyki w systemie europejskiego bezpieczeństwa i odporności Europejczyków na zagrożenia wojenne, ataki hybrydowe i dezinformację. Bezpieczeństwo europejskie nie opiera się wyłącznie na sile militarnej, infrastrukturze krytycznej czy zdolnościach odstraszania, lecz także – a często przede wszystkim –  na niewidzialnych zasobach kulturowych, ideowych i interpretacyjnych, które tworzy humanistyka. To one kształtują odporność społeczną, zdolność do rozpoznawania zagrożeń, rozumienia własnej tożsamości oraz budowania wspólnotowej spójności w obliczu presji zewnętrznych.

W tym kontekście dyskusja o sytuacji w obszarze tzw. flanki północno-wschodniej UE i NATO jest szczególnie ważna. Odwołując się z jednej strony do doświadczeń Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk oraz realizowanego Zadania Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Humanistyka dla bezpieczeństwa”; z drugiej strony – doświadczeń Gości z Republiki Litewskiej, zastanowimy się jak humanistyka – choć często niedostrzegalna – tworzy fundament trwalszy niż skała: ideową strukturę, która podtrzymuje europejskie bezpieczeństwo, wzmacnia odporność demokratycznych instytucji i umożliwia długotrwałe trwanie wspólnoty politycznej.

Udział wezmą: dr hab. Iwona Kurz (Wydział Polonistyki UW, Warszawa [TBC]), dr Darius Ivoška (Institute of the Lithuanian Language, Vilnius), prof. em. Elżbieta Smułkowa, dr Małgorzata Kasner (Instytut Slawistyki PAN).

Wydarzenie jest częścią Zadania Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na lata 2026–2027 „Humanistyka dla bezpieczeństwa. Projekt współpracy wzmacniającej badania slawistyczne i ich oddziaływanie na naukę oraz społeczeństwa tzw. flanki wschodniej UE i NATO”.

Prezentacja stanowi wprowadzenie do studiów o niepełnosprawności: przybliża ich cele, historię i kierunki oraz napięcia zarówno w ramach dyscypliny akademickiej, jak i kręgów
aktywistycznych. Podczas prezentacji zostanie omówiona historia dynamicznie rozwijających się anglosaskich studiów o niepełnosprawności oraz sposoby adaptacji, tłumaczenia i tworzenia polskich i wschodnioeuropejskich studiów o niepełnosprawności. 

Porozmawiamy o kluczowych dla tej dyscypliny tekstach i manifestach, a także głównych koncepcjach takich jak dostęp, opieka, aktywizm, czy deinstytucjonalizacja. Zastanowimy się, czym jest kultura niepełnosprawności i czy istnieje ona w Polsce.

Celem prezentacji jest pokazanie w jaki sposób i dlaczego niepełnosprawność ma wymiar polityczny, obywatelski, artystyczny.