Dzień Nauki

Instytut Ukrainistyki prowadzi badania w obszarach zw. z kulturą regionów Europy Środkowo-Wschodniej, także w porównaniu do kultur innych części Europy, oraz w obszarach dot. literatury, zwłaszcza ukraińskojęzycznej. Zajmujemy się też lingwistyką literacką prowadzoną w zespole Laboratorium Terminologii Kulturowej, o którego przedmiocie stanowią języki etyki. Są to badania literatury tworzonej w nowożytnych językach europejskich oraz badania tekstów napisanych w tradycyjnych językach etyki (grece i łacinie). Nie brakuje także przykładów badań z zakresu archeologii lingwistycznej i badań nad ego-dokumentami.

Badania lingwistyczne są ukierunkowane na komunikację dla celów praktycznych, zwłaszcza w językach ukraińskim i polskim. Tworzymy też modele dla języków profesjonalnych (w tym języka prawa i medycyny), oraz języków branż spożywczych (polskiego i angielskiego, ale też języków romańskich jako wiodących języków przemysłu zw. z produkcją wina). W 2024 r. podjęliśmy badania encyklopedyczne nad komunikacją w przemyśle czekoladowym. Ukrainiści zajmują się badaniem komunikacji łącząc językoznawstwo z politologią i socjologią. Prowadzimy badania nad tożsamością, pamięcią, dyskursem wojennym i wpływem mediów.

In recent years, disinformation has become one of the most persistent threats to democratic resilience, public trust, and evidence-based policymaking in Europe. The external, foreign-driven processes by which truth is diluted are increasingly amplified internally and being embedded within democratic societies themselves. While public as well as academic discourse has been targeting this issue for a decade, constant development of new technologies such as AI-driven tools for content generation, brings up new challenges.  

This lecture sheds a light on the phenomenon of false and manipulated information spread via new media. It outlines a conceptual framework comprising recurring main strategies that contribute to the erosion of shared factual understanding across the European public sphere. Drawing on comparative case studies from EU member states and the United Kingdom, the presentation examines how disinformation permeates media ecosystems, shapes collective perceptions, and interacts with political polarization, algorithmic infrastructures, and institutional vulnerabilities.

Each of the elements and steps is explored not as an isolated maneuver but as part of a broader disinformation architecture. The analysis pays special attention to the emotional economy of digital platforms, the monetization of outrage, and the deliberate blurring of boundaries between fact, belief, and opinion. Furthermore it points out to the lack of fact-checking know-how among journalists who by fulfilling the role of gatekeepers in media communication often become middlemen in the process of disinformation spread. 

The aim of this lecture is to provide a structured and critical lens through which disinformation can be identified as well as understood not merely as the spread of falsehoods, but as a process of destabilizing the very frameworks that allow societies to distinguish truth from manipulation. In doing so, the lecture seeks to equip listeners with analytical tools to recognize, resist, and ultimately counteract the erosion of truth in contemporary Europe.

Czy generatywna sztuczna inteligencja (AI) może wspierać ludzką kreatywność czy może sama maszyna potrafi wykazywać się kreatywnością? To są dwa pytania, na które postaramy się odpowiedzieć podczas wykładu. Jej celem będzie zbadanie relacji między kreatywnością a AI poprzez analizę dwóch projektów z obszaru sztuk wizualnych: „Unsupervised” Refika Anadola oraz „Koniec wojny” Agnieszki Rayss i Davida Sypniewskiego. Przedstawiony zostanie model procesu twórczego, podkreślający dynamiczną interakcję między aspektami psychologicznymi (wizualizacja, abstrakcyjne myślenie) a cielesnymi (intuicja, wiedza ucieleśniona, doświadczenie fizyczne). Zostaną omówione różnice między generatywnymi możliwościami AI a ludzką kreatywnością, zakorzenioną w fizycznym świecie. Odniesienie do teorii kreatywności Margaret Boden pozwoli na wyróżnienie typów kreatywności: kombinacyjnej, eksploracyjnej i transformacyjnej oraz na wskazanie, w jakim stopniu AI może naśladować te procesy. Przykłady omawianych dzieł ukażą, że pełne wykorzystanie AI w sztuce wymaga połączenia wiedzy technicznej z estetyczną wrażliwością, a maszyna potrafi wykazywać znamiona kreatywności tylko w bardzo specyficznych środowiskach. Generatywna „kreatywność” przeważnie ogranicza się do produkcji uśrednionych treści w najlepszym wypadku wspierających ludzką twórczość.

Czy zdajemy sobie sprawę, że intuicja obejmuje również problemy statystyczne, czy kojarzymy ją jedynie z kwestiami takimi, jak odruchy lub rozpoznawanie emocji innych osób? Czy istnieje coś takiego jak intuicja statystyczna?

Daniel Kahneman, laureat nagrody Nobla, słynny naukowiec z Princeton poruszający się w swojej pracy badawczej na pograniczu psychologii i ekonomii, odpowiada na tytułowe pytanie twierdząco. Badacz wskazuje równocześnie, że intuicja często nas zawodzi oraz łączy się z błędami poznawczymi. Począwszy od lat 60. XX w. naukowcy przeprowadzili wiele eksperymentów i badań, w których starali się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego myślenie statystyczne przysparza nam ogromnych trudności, dokumentowali i analizowali intuicyjne błędy poznawcze. Jeśli zdamy sobie sprawę, że zakres oddziaływania intuicji jest bardzo szeroki, możemy mieć z tego istotne korzyści, poprawić jakość naszego działania, myślenia i wnioskowania.

Zapraszamy na wykład, w którym porównamy automatyczne i analityczne procesy poznania w kontekście zagadnień statystyki, wskażemy błędy, do których prowadzą uproszczone reguły wnioskowania, jakimi ludzie posługują się na co dzień, często nieświadomie oraz opowiemy, jak unikać błędów i weryfikować intuicję.  

Czy dwa razy cięższy pacjent potrzebuje podwójnej dawki leku? Na pierwszy rzut oka tak, ale okazuje się, że tak wcale nie jest. W ogólności pytanie brzmi: jak ilość energii zużywanej przez organizm (czyli metabolizm) zależy od masy? Historia tego zagadnienia jest fascynująca.

W latach 30-tych XX wieku szwajcarski biolog Max Kleiber sformułował odpowiednie prawo, wywnioskowane eksperymentalnie, ale przez dekady nikt nie umiał wytłumaczyć skąd ono się bierze. Dopiero w latach 90-tych zaproponowano matematyczny model używający fraktali, który tłumaczy skąd zaskakującą zależność w przyrodzie zwaną prawem Kleibera (szczegóły opowiem na wykładzie). A konsekwencje tego prawa idą dalej i tłumaczą m.in. jak zależy długość życia zwierząt od masy i dlaczego.

Zostań małym ratownikiem!

Weź udział w wyjątkowych warsztatach i poznaj tajniki udzielania pierwszej pomocy. Nauczysz się, jak prawidłowo zakładać opatrunki i zabezpieczać drobne rany – wszystko w formie zabawy i pod czujnym okiem instruktorów.

Zabierz ze sobą mamę, tatę lub starsze rodzeństwo – będą Twoimi „poszkodowanymi”, którym pomożesz jako prawdziwy ratownik!

Czeka Was wspólna przygoda i ważna lekcja, którą zapamiętacie na długo.

Warsztaty z pasożytami – nauka, która wciąga!

Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, jak wyglądają pasożyty pod mikroskopem? A może chcesz dowiedzieć się, jak unikać spotkania z kleszczem? Podczas festiwalu zapraszamy na wyjątkowe warsztaty prowadzone przez Koło Naukowe Parazytologii, które odkryją przed Tobą fascynujący (i trochę przerażający!) świat pasożytów.

W trakcie wydarzenia będziesz mógł zanurzyć się w mikroskopową rzeczywistość – obejrzysz autentyczne preparaty z larwami, jajami oraz dorosłymi formami pasożytów, zarówno tych znanych z lekcji biologii, jak i prawdziwych egzotycznych „dziwolągów”. Dowiesz się, które z nich zagrażają ludziom, a które naszym pupilom.

Na najmłodszych i nieco starszych uczestników czekają interaktywne gry i quizy – poznasz pasożyty w formie zabawy, odkryjesz, jak się przenoszą, jakie mają cykle życiowe i gdzie najłatwiej je spotkać (spoiler: nie tylko w lesie!). Jednym z głównych bohaterów będzie kleszcz – mały, ale groźny. Dowiesz się, jak wygląda z bliska, jak go bezpiecznie usunąć i – co najważniejsze – jak się przed nim skutecznie chronić.

Warsztaty mają charakter otwarty i są przeznaczone dla osób w każdym wieku – od ciekawskich przedszkolaków po dorosłych pasjonatów biologii. To świetna okazja, by z bliska poznać świat niewidoczny gołym okiem i zrozumieć, dlaczego parazytologia to nie tylko nauka, ale i misja.

Przyjdź i przekonaj się, że pasożyty mogą być... fascynujące!

W dobie teleskopów kosmicznych i ogromnych obserwatoriów naziemnych moglibyśmy pomyśleć, że niewiele już może nas w astronomii zaskoczyć. A jednak. Prawda jest taka, że
nie znamy dokładnie nawet najbliższej okolicy Drogi Mlecznej. Przez ograniczenia technologiczne galaktyki o małej jasności do tej pory umykały naszej uwadze. Najnowsze obserwacje wykazują jednak, że mogą one stanowić nawet 60% wszystkich galaktyk Wszechświata. Nazywamy je galaktykami o niskiej jasności powierzchniowej i dopiero zaczynamy je odkrywać.

W czasie wykładu pokażę ich najnowsze zdjęcia, opiszę jakie mają cechy i właściwości oraz opowiem jakich zaskakujących rzeczy dowiedzieliśmy się o nich w czasie badań w NCBJ.

Co powoduje, że wulkany wybuchają i czy w Polsce można je zobaczyć? Jakie były największe katastrofy związane z wybuchami wulkanów i jak wpłynęły na otoczenie? Wykonamy samodzielnie mały model wulkanu i przeprowadzimy kontrolowany wybuch. Poznamy skały, które powstały w wyniku erupcji wulkanicznych.

Geologia to naturalne, krystaliczne piękno, które człowiek nauczył się naśladować. W jaki sposób powstają sztuczne kryształy, jakie związki najłatwiej je tworzą i czy można je wyhodować we własnym domowym laboratorium. Poznamy tajniki chemicznego, kuchennego laboratorium i dowiemy się do czego chemia jest konieczna geologom. Te i inne wiadomości będą przedstawione w formie prostych doświadczeń wykonywanych przez same dzieci.

Mikroanalizy laboratoryjne, działania praktyczne i “artystyczne”. Ukazanie roli mikroorganizmów w procesach geologicznych - złożotwórcza i minerałotwórcza rola mikroorganizmów, oraz w ochronie środowiska (w procesach bioremediacji obszarów skażonych). Zapoznanie uczestników wydarzenia z podstawowymi technikami mikrobiologicznymi niezbędnymi w prowadzeniu badań z zakresu mikrobiologii środowiskowej. Samodzielne przeprowadzenie izolacji bakterii z różnych środowisk w celu założenia hodowli bakteryjnych. Zabawa dla najmłodszych: malowanie bakteriami własnego obrazka.

Skąd wiemy co kryje się we wnętrzu Ziemi i jakimi sposobami to sprawdzić? Poznamy budowę wnętrza Ziemi i samodzielnie wykonamy jej model. Zapraszamy na kolorowe warsztaty.

Spotkanie pod patronatem Orlen S.A. 

Odpowiemy na wiele ważnych pytań dotyczących bursztynu. Skąd wziął się bursztyn i gdzie występuje w Polsce? Jakie tajemnice skrywa w sobie? Do czego służył na przestrzeni wieków i co dziś z niego wykonujemy? Co to był szlak bursztynowy? Wykonamy niewielką bursztynową galanterię i sprawdzimy czy bursztyn można podrobić.

Dbanie o zdrowie może wiązać się z uniwersalnymi radami, które nie zawsze do nas pasują. Nasze badania pokazują, że skuteczna zmiana zachowań zdrowotnych zaczyna się od zrozumienia indywidualnych potrzeb i motywacji każdego z nas. Skupiamy się na tym, jak czynniki psychologiczne wpływają na nasze decyzje dotyczące zdrowia – od odżywiania po aktywność fizyczną.

Prowadzimy badania, które pozwalają identyfikować te unikalne czynniki wyborów zdrowotnych u każdej osoby. Dzięki temu możemy projektować bardziej efektywne i spersonalizowane strategie wsparcia. Wykorzystujemy metody analizy danych, aby zrozumieć, co naprawdę skłania nas do działania i jakie bariery napotykamy na drodze do zdrowszego stylu życia. Nasze prace pokazują również, jak różne grupy ludzi postrzegają zdrowie i co uważają za kluczowe w jego osiągnięciu. Odkrywamy, że zdrowie to dla wielu nie tylko kwestia fizyczna, ale także emocjonalna i społeczna.

Opowiem, jak psychologia otwiera nowe możliwości w personalizowaniu podejścia do zdrowia. Przedstawię konkretne przykłady naszych badań i wyjaśnię, jak zrozumienie indywidualnych czynników psychologicznych może prowadzić do skuteczniejszych i trwalszych zmian w naszym stylu życia.

Podczas pokazu członkowie zespołu analogowej misji kosmicznej w kopalni zaprezentują planowany projekt, pierwszej na świecie, podziemnej kosmicznej misji analogowej w kopalni w Szklarach. Przedstawią niektóre z eksperymentów, które zostaną przeprowadzone podczas misji, w tym eksperymenty hydroponiczne oraz geofizyczne.  

Katedra Białorutenistyki została powołana do życia w 1956 roku. Inicjatorem utworzenia, organizatorem i wieloletnim kierownikiem Katedry była prof. dr hab. Antonina Obrębska-Jabłońska. Następnie Katedrą kierowali takie osobowości, jak prof. dr hab. Elżbieta Smułkowa, prof. dr hab. Aleksander Barszczewski, dr hab. Nina Barszczewska, prof. UW. Na przestrzeni wielu lat jednostka ta była jedyną uniwersytecką placówką dydaktyczno-naukową poza granicami Białorusi. Prezentacja ma na celu przybliżenie historii jednostki oraz prowadzonych przez nią badań.

Jak zmienia się przestrzeń kultury w Polsce i Europie? Czy wolność twórcza to dziś wartość bezwarunkowa, czy raczej przedmiot regulacji i politycznego sporu?

Debata z udziałem artystek, badaczek i przedstawicielki Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego będzie próbą zderzenia perspektyw: artystycznej, instytucjonalnej i obywatelskiej. W rozmowie poruszymy m.in. temat wolności wypowiedzi w sztuce, cenzury, finansowania kultury oraz roli ciała i tożsamości w twórczości współczesnej.

Mocne strony charakteru to wartości, które wcielamy w życie, charakterystyki wyrażające się w naszych myślach, uczuciach i działaniach; takie, których realizowanie rozwija i nas i innych w sposób służący dobru społeczności. Ich stosowanie – w życiu osobistym, zawodowym, rodzinnym, społecznym – może przynieść nam szereg pozytywnych rezultatów: wyższy dobrostan, satysfakcję i więcej osiągnięć (małych i dużych); więcej pozytywnych doświadczeń i relacji; większe zaangażowanie, a także poczucie sensu. Czasem korzystamy z nich jednak niewystarczająco, a czasem – nadmiernie. Niekiedy tylko częściowo znamy i rozumiemy ich specyfikę.

W trakcie spotkania, uczestnicy będą mieli okazję dowiedzieć się o 24 mocnych stronach charakteru, poznają koncepcję złotego środka czyli optymalnego stosowania mocnych stron charakteru oraz będą mieli okazję poznać przykładowe sposoby rozwijania dwóch mocnych stron charakteru – miłości i zamiłowania do uczenia się. Spotkanie jest połączeniem wykładu i indywidualnych ćwiczeń pozwalających na dokonanie wglądu w siebie.

We współczesnym świecie, napływających na wciąż i szybko zmieniających się informacji procesy wnioskowania i podejmowania decyzji opierają się zazwyczaj nie na racjonalnych przesłankach a intuicji. I tak, jak niekiedy decyzje te mogą okazać się słuszne, nie zawsze tak musi być.

Jak zmniejszyć ryzyko możliwości wpływu na nasze decyzje błędnych informacji dotyczących np. naszego zdrowia, ograniczyć wpływ manipulacji związanych z tzw. różnymi teoriami spiskowymi?

W trakcie wykładu chciałabym zaprosić słuchaczy do udziału w kilku eksperymentach przybliżających mechanizm działania różnego rodzaju heurystyk poznawczych, omówić ich wyniki i zaproponować alternatywne podejście do rozwiązywania problemów w odwołaniu się do zaproponowanego przez Daniela Kahnemana tzw. "myślenia wolnego".

Członkowie Koła Naukowego "Zlewka" z Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie opowiedzą jak wykorzystujemy metody fizykochemiczne aby badać autentyczność dzieł sztuki. 

Jak podzielić tort pomiędzy dwie osoby, aby obie były zadowolone z otrzymanego kawałka? Znanym sposobem zapewniającym satysfakcjonujący obie osoby podział jest metoda ”ja kroję, ty wybierasz”.

A co zrobić, jeśli mamy podzielić tort pomiędzy trzy osoby? Znane są dość zagmatwane metody sprawiedliwego podziału tortu pomiędzy trzy osoby wymagające wielu cięć, czyli krojenia tortu na małe kawałeczki. Podczas mojego wykładu, używając lematu Spernera o kolorowaniu trójkąta, pokażę metodę podziału tortu w trzech cięciach zadawalającą wszystkie trzy osoby.

Ponad sto lat temu Albert Einstein przewidział istnienie fal grawitacyjnych – zmarszczek czasoprzestrzeni. Przez dekady wydawało się, że ich bezpośrednie wykrycie pozostanie poza zasięgiem nauki. Aż do 14 września 2015 roku, gdy dwa interferometryczne detektory fal grawitacyjnych LIGO w USA po raz pierwszy zarejestrowały sygnał GW150914, pochodzący z kosmicznego zderzenia dwóch gwiazdowych czarnych dziur. To przełomowe odkrycie, uhonorowane w 2017 roku Nagrodą Nobla z fizyki otworzyło nowe okno na Wszechświat. Znaczący wkład w to odkrycie mieli również polscy naukowcy – 15 badaczy z grupy POLGRAW, będącej częścią międzynarodowego konsorcjum Virgo. Od tamtej pory współpraca LIGO-Virgo-Kagra zaobserwowała ponad 300 źródeł fal grawitacyjnych, mających istotne znaczenie w poznaniu natury czarnych dziur, gwiazd neutronowych, błysków gamma.

O poszukiwaniach fal grawitacyjnych, o niezwykłych odkryciach oraz dalszych perspektywach badań opowie prof. Dorota Gondek-Rosińska z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, współautorka publikacji o epokowym odkryciu.

Coraz częściej korzystamy z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji: piszemy z pomocą modeli językowych, tworzymy obrazy, komponujemy muzykę. Ale gdzie w tym wszystkim jesteśmy my – autorzy? Czy tekst wygenerowany przez AI może być uznany za „naszą” pracę? Jak zmieniają się pojęcia kreatywności, odpowiedzialności i własności intelektualnej?

Podczas wykładu oraz debaty z udziałem ekspertów z zakresu prawa, etyki i nowych technologii zastanowimy się, w jaki sposób AI redefiniuje nasze rozumienie twórczości. Co możemy, a czego nie powinniśmy delegować maszynom? Czy potrzebujemy nowych definicji autorstwa – i kto je powinien ustanawiać?

Stoisko prezentuje w formie zagadek logicznych, kolorowanek i zabaw ruchowych całkiem poważne zagadnienia matematyczne.